درمان دیسک کمر و دیسک گردن با فیزیوتراپی ، ورزش و حرکات اصلاحی

iii

فتق دیسک کمر و دیسک گردن عارضه نسبتاً رایجی است که اگرچه احتمال بروز آن در هر نقطه‌ای در امتداد ستون فقرات وجود دارد، غالباً بر ناحیه گردن یا کمر تأثیر می‌گذارد. فتق دیسک، یا لغزش یا پارگی دیسک گردن و کمر، هنگامی رخ می‌دهد که یکی از دیسک‌های بالشتک مانند قرار گرفته بین مهره‌ها از جایگاه خود خارج شود و به عصب مجاور فشار وارد کند.
 
فتق دیسک عموماً پی‌آمد ضربه دیدن ستون فقرات یا آسیب‌های ناشی از استفاده مفرط است، هر چند مشکلات مربوط به دیسک کمر و گردن گاهی نتیجه فرایند طبیعی افزایش سن است. به علاوه عامل ژنتیک را نیز در ابتلا به فتق دیسک گردن و کمر و تحلیل رفتن آن مؤثر می‌دانند. فتق دیسک کمر در اکثر موارد ظرف 6 ماه بهبود می‌یابد، چون در این مدت فتق یا برجستگی به مرور زمان در نتیجه جذب مجدد کوچک می‌شود. اما در صورت نتیجه‌بخش نبودن دارو، فیزیوتراپی، ورزش برای دیسک کمر و گردن و دیگر روش‌ های درمانی انجام عمل جراحی ضرورت می‌یابد. همچنین درمان کمر درد با ورزش میتواند در بهبود کمر درد نقش به سزایی داشته باشد.

دیسک چیست؟

دیسک‌های ستون فقرات جسم‌های بالشتک مانندی هستند که بین مهره‌ها قرار دارند. استخوان‌های ستون فقرات بدون این "ضربه‌گیرها" بر روی یکدیگر ساییده می‌شدند. دیسک‌ها علاوه بر منعطف ساختن ستون فقرات و امکان‌ پذیر ساختن حرکاتی چون چرخیدن و خم شدن، به دلیل جذب نیروی ضربه‌ها و وزن بدن از ستون فقرات محافظت نیز می‌کنند. دیسک از لایه‌ای خارجی موسوم به آنولوس فیبروزوس و مرکز ژلاتینی مانند نرمی به نام نوکلئوس پولپوزوس تشکیل می‌شود. فیبرهایی در خارج هر دیسک وجود دارد که به مهره مجاور متصل می‌شود و دیسک را در جای خود نگه می‌دارد. فتق دیسک هنگامی رخ می‌دهد که لایه خارجی پاره شود یا شکاف بردارد و مرکز ژلاتینی آن به درون مجرای ستون فقرات راه یابد.

فضای مجرای ستون فقرات تنها برای جای گرفتن نخاع و مایع نخاعی کفایت می‌کند، بنابراین بیرون زدگی دیسک کمر و گردن و پیشروی آن به سمت این مجرا موجب فشردگی عصب‌ها یا نخاع می‌شود و در نتیجه بیمار متحمل دردی شدید و طاقت‌ فرسا و تغییرات حسی می‌شود. ضمناً ماده ژلاتینی درون دیسک محرک‌هایی شیمیایی تولید می‌کند که باعث درد گردن و التهاب عصب می‌شوند.

j

علائم و نشانه ها

علائم دیسک گردن و کمر شامل درد تیز یا سنگین، گرفتگی یا اسپاسم عضلانی، ضعف، گزگز کردن یا درد ارجاعی می‌شود.

اما این نکته را نیز در نظر داشته باشید که فتق دیسک گردن و کمر گاهی اوقات با هیچ علامتی همراه نیست؛ از چنین حالتی با اصطلاح فتق دیسک بدون علامت یاد می‌کنند. دیسک بین مهره‌ای گاهی دچار فتق یا بیرون‌ زدگی می‌شود که شایعترین محل فتق دیسک در محل های دیسک بین مهره ای L4-L5 یا مهره چهارم و پنجم کمری) و مهره پنجم کمری و مهره اول استخوان خاجی یا دیسک بین مهره ای S1-L5 است، اما زمانی که این برجستگی به عصب ستون فقرات یا نخاع فشار نیاورد، هیچ علامتی، حتی درد، بروز نخواهد یافت.

نکته بسیار مهم در مورد علائم فتق دیسک کمر این است که این علائم به محل فتق دیسک بستگی دارد.

 دیسک گردن

اگر فتق یا برجستگی دیسک در گردن (مهره‌های گردنی) رخ دهد، بیمار مبتلا به دیسک گردن  با علائم زیر مواجه خواهد شد:
•    گرفتگی یا سفتی عضلات گردن
•    گردن درد
•    درد منتشر شونده (گذر کننده) در پایین بازو(ها)، این نوع درد را درد ارجاعی یا رادیکولوپاتی (آسیب اعصاب) گردنی نیز می‌گویند.
•    گزگز کردن بازو(ها) یا دست(ها)
•    ضعف بازو(ها) یا دست(ها)

دیسک کمر

فتق دیسک کمر (مهره‌های کمری) با علائم زیر همراه است:
•    کمر درد
•    سفتی یا گرفتگی عضلات کمر
•    درد منتشر شونده در پایین پا(ها)، این نوع درد را درد ارجاعی یا رادیکولوپاتی (آسیب اعصاب) کمر یا سیاتیک نیز می‌گویند.
•    گزگز کردن پا(ها) یا کف پا(ها)
•    ضعف پا(ها) یا کف پا(ها)
•    در موارد نادر، بیمار مبتلا به دیسک کمر کنترل روده یا مثانه را نیز از دست می‌دهد. (در صورت رویارویی با این علامت حتماً با مرکز فوریت‌های پزشکی تماس بگیرید.) 

علت ها و دلایل

حجم مایع دیسک‌های ستون فقرات همگام با افزایش سن به تدریج کمتر می‌شود. این فرایند حدوداً از سن 30 سالگی شروع می‌شود و به تدریج به مرور زمان پیشرفت می‌کند. پارگی‌ها یا ترک‌های بسیار ریزی در نتیجه خشک شدن دیسک روی لایه خارجی پدید می‌آید که باعث شکنندگی، ضعف و آسیب پذیرتر شدن دیسک می‌شود. رایج‌ترین دلایل فتق دیسک عبارت‌اند از:

•  فرسایش: دیسک خشک می‌شود و دیگر مانند گذشته منعطف نیست.

• حرکت‌های مکرر: شغل، سبک زندگی و فعالیت‌های ورزشی خاص وارد کننده فشار به ستون فقرات، به ویژه کمر، ناحیه‌ای را که پیش از این آسیب‌پذیر شده است، ضعیف‌تر می‌سازد.

•بلند کردن اشیاء به شیوه نادرست: هیچ‌گاه اشیاء را هنگام خم شدن از کمر بلند نکنید؛ روش درست این است که پاها و کمر را زمان بلند کردن جسم صاف نگه دارید.

•  ضربه خوردن و صدمه: وارد شدن ضربه شدید برجستگی، پارگی دیسک یا شکاف برداشتن دیسک را به دنبال دارد.

• چاقی: جابه‌جایی مداوم وزن اضافه، فشار مضاعفی را بر ستون فقرات وارد می‌کند و می تواند علت دیسک کمر محسوب شود.

•  زنتیک: ژن‌هایی هستند که بیشتر در بیماران دچار دیسک تحلیل رفته وجود دارند. پژوهش‌های بیشتری باید در زمینه بررسی نقش این ژن‌ها انجام شود

تشخیص

پزشک یا متخصص فیزیوتراپی بر مبنای سابقه آسیب‌دیدگی علائم صدمه دیدن دیسک ستون فقرات را تشخیص می‌دهد. متخصص فیزیوتراپی آزمایش‌های بالینی را جهت تأیید تشخیص آسیب دیسک انجام می‌دهد و وجود نشانه‌های فشردگی عصبی را بررسی می‌کند. دقیق‌ترین آزمایش تشخیصی برای تأیید میزان آسیب‌دیدگی دیسک ام.آر.آی. و سی.تی.اسکن است.

oo
 
برجستگی دیسک در تصویر ام.آر.آی. مشخص می‌شود. برجستگی حاد و ناگهانی دیسک در پرتونگاری (اشعه ایکس) مشخص نمی‌شود، اما نشانه‌های آسیب دیدگی دیسک مزمن، مانند باریک شدن دیسک و بیماری فرسایشی و تحلیل برنده دیسک، به چشم خواهد خورد.

راه ها و روش های درمان

اکثر موارد برجستگی جزیی و متوسط دیسک به صورت روش های محافظه‌کارانه یا با استفاده از روش های جراحی بسته ستون فقرات درمان می‌شود. امکان‌پذیر ساختن التیام یافتن پارگی فیبرهای آنولوس و جذب مجدد کامل برجستگی دیسک بر تحریک مایع دیسک جهت بازگشت و قرار گرفتن در مرکز دیسک هدف درمان دیسک گردن و دیسک کمر است. این امر باعث می‌شود تا فیبرهای پاره شده به یکدیگر نزدیک‌تر شود و آنولوس ساختار طبیعی خود را تا حد امکان بازیابد.

متخصص فیزیوتراپی بهترین وضعیت قرارگیری ستون فقرات را مشخص می‌کند و گاهی آن را می‌بندد یا بریس تجویز می‌کند. ضمناً حالت‌های اندامی آسیب پذیر را به بیمار توضیح می‌دهد که اجتناب از آنها می‌تواند دوره بهبود را کوتاه‌تر کند.

هدف اصلی متخصص فیزیوتراپی این است که بیمار مبتلا به دیسک کمر و دیسک گردن بتواند بدون مشکل و به طور مستمر در فعالیت‌های روزانه و نقش‌های زندگی مشارکت داشته باشد. متخصص جهت نیل به این هدف برنامه‌ای درمانی را بر مبنای نتایج معاینات و ارزیابی‌ها و اهداف شخصی بیمار طراحی می‌کند. در اغلب برنامه‌های درمانی ترکیبی از تمرین‌ها وحرکت‌های اصلاحی و ورزش گردن درد گنجانده می‌شود.

متخصص فیزیوتراپی هنگام تهیه برنامه درمانی موارد زیر را مدّ نظر خواهد داشت:

•    تمرین‌های دربرگیرنده حرکت‌های خاصی که فشار روی عصب را از بین می‌برند و درد و علائم دیگر دیسک کمر و دیسک گردن را، به ویژه در طول مراحل اولیه درمان، کاهش می‌دهند.

•    تمرین‌های کششی و افزایش انعطاف‌پذیری به منظور بهبود توانایی حرکتی مفصل‌ها و عضله‌های ستون فقرات، بازوها و پاها. به یاد داشته باشید که بهبود دامنه حرکتی مفاصل نقشی کلیدی در تسکین درد دارد.

•    تمرین‌های تقویت ـ عضله‌های بالاتنه قوی از مفصل‌های ستون فقرات حمایت می‌کند و عضله‌های قوی پا و بازو بخشی از بار تحمیلی روی آن مفاصل را به خود جذب می‌کند.
•    تمرین ایروبیک، سودمندی ایروبیک در تسکین درد، حفظ وزن ایده‌آل بدن و بهبود توانایی حرکتی و قدرت کلی به اثبات رسیده است. شایان ذکر است که تمام موارد اشاره شده عامل‌های مهمی در مدیریت فتق دیسک به شمار می‌آیند.

شاید در وهله نخست این گونه به نظر برسد که تمرین‌ها بسیار زیاد هستند؛ اما نگران نباشید. بر اساس پژوهش‌های انجام شده، از عهده انجام تمرین‌های بیشتر برآمدن به معنای تسکین سریع‌تر درد و علائم دیگر است. 

متخصص فیزیوتراپی گاهی از ترکیبی از دیگر درمان‌ ها  برای درمان دیسک کمر و دیسک گردن بهره می‌گیرد:

•    درمان با دست جهت افزایش توانایی حرکتی مفصل‌های خشک و عضله‌های سفت مؤثر در بروز علائم.

•    آموزش شیوه انجام حرکت و حالت اندامی به منظور ایجاد تغییرهای کوچک مفید در نحوه نشستن، ایستادن، خم شدن، بلند کردن اشیاء و حتی شیوه خوابیدن. پیاده‌سازی چنین تغییرهای سودمندی تسکین درد را به ارمغان می‌آورد و به مدیریت عارضه توسط خود بیمار کمک می‌کند.

•    درمان‌های مخصوص درد مانند یخ، کشش (تراکشن) و تحریک الکتریکی به کاهش دردی کمک می‌کند که شدید است و با تمرین یا درمان با دست آرام نمی‌شود.
حفظ حالت اندامی صحیح و عادت‌های حرکتی مناسب پس از فرونشستن درد نیز برای سلامتی کمر و پشت بدن بسیار مهم است.

ورزش و حرکات اصلاحی

ورزش کمر درد و حرکات اصلاحی زیر برای درمان بیرون زدگی دیسک می باشد . از آن جایی که بیرون زدگی دیسک عارضه بسیار مهم و حساسی است توصیه می شود قبل از انجام  ورزش دیسک کمر و گردن با فیزیوتراپ خود در مورد مناسب بودن این تمرین‌ها در ورزش برای کمر درد و نحوه انجام دادن آن ( تعداد تکرار ها و شدت تمرین) مشورت کنید.  

 کشش عضله‌های خم کننده مفصل ران

روی سطح نرمی زانو بزنید، یک پا را به گونه‌ای جلو بگذارید که کف پا روی زمین باشد و در نتیجه زانوی قرار گرفته در بالای مچ با زاویه‌ای تقریباً 90 درجه خم شود. زانوی عقب روی سطح نرم با زاویه‌ای 90 درجه باقی می‌ماند. پای جلو را چند اینچ به سمت جلو بلغزانید. عضله‌های شکم و ران سمت در حال کشش را محکم کنید. مفصل ران را به جلو حرکت دهید. زاویه زانوی پشتی اکنون باید اندکی بیشتر از 90 درجه باشد. 10 ثانیه در این حالت بمانید و 5 تا 10 بار این حرکت را تکرار کنید. سپس موقعیت پاها را عوض کنید.

روش آسان‌تر انجام این کشش برای زانوها این است که تمرین را از حالت ایستاده شروع کنید. یک پا را به اندازه یک گام بلند رو به عقب ببرید، زانوی جلویی را تا جایی خم کنید که بالای پا قرار بگیرد و به طور همزمان مفصل‌های ران را جابه‌جا کنید. پای عقب را در طول این مدت صاف نگه دارید. 10 ثانیه در این حالت بمانید و حرکت را 5 تا 10 بار تکرار کنید. سپس جای پاها را عوض کنید.

1

 کشش عضله همسترینگ

کنار یک نیمکت یا میز بایستید. پا را بلند کنید و روی میز بگذارید، به گونه‌ای که کاملاً صاف و کشیده باشد. دست‌ها را برای حفظ تعادل و پایداری روی قسمت بالای پا بگذارید. به آهستگی رو به جلو خم شوید و در این بین پا و کمر را تا زمان احساس کشش در ناحیه همسترینگ صاف نگه دارید. 10 ثانیه در این حالت بمانید، سپس به حالت نخست بازگردید و استراحت کنید. این حرکت را 5 تا 10 بار تکرار کنید و سپس پاها را عوض کنید.

2

  بردن هر دو زانو به سمت قفسه سینه

روی زمین دراز بکشید، بازوها را در دو سمت بدن دراز کنید و زانوها را خم کنید. در ابتدا یک زانو و سپس زانوی دیگر را به آهستگی به سمت قفسه سینه ببرید، انجام این حرکت را با قرار دادن دو دست زیر ران آسان‌تر کنید. 10 ثانیه در این حالت بمانید و حرکت را 5 تا 10 بار تکرار کنید.

 بردن یک زانو به سمت قفسه سینه

4

در موقعیت اولیه شرح داده شده در حرکت "بالا بردن دو زانو به سمت قفسه سینه" قرار بگیرید، سپس یک زانو را به آهستگی به قفسه سینه نزدیک کنید و انجام این حرکت را با فشار هر دو دست آسان کنید. 10 ثانیه در این حالت بمانید و حرکت را 5 تا 10 بار تکرار کنید. سپس جای پاها را عوض کنید.

 خم کردن لگن

به پشت دراز بکشید، بازوها را کنار بدن قرار دهید، زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف روی زمین بگذارید. باید فضایی بین کف زمین و کمر وجود داشته باشد. نفس بگیرید و سپس حرکت خم کردن لگن را همزمان با عمل بازدم شروع کنید. هنگامی که نفس را بیرون می‌دهید، ناف همزمان با رو به بالا آوردن لگن به سمت ستون فقرات می‌رود. این توالی حرکتی باعث می‌شود تا کمر اندکی کشیده شود و به سمت کف زمین حرکت کند. نفس را به داخل بکشید و به حالت اولیه بازگردید. این حرکت را 10 بار تکرار کنید.

 حرکت پل

به پشت دراز بکشید، بازوها را کنار بدن قرار دهید، زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف روی زمین بگذارید. پاها را به عرض لگن باز کنید. پاشنه‌ها را روی زمین فشار دهید و مفصل‌های ران را به گونه‌ای بالا بکشید که خط مستقیمی از زانوها تا شانه‌ها ایجاد شود. باسن و عضله‌های مرکزی را محکم کنید. اگر مفصل‌ ران  شل شد، پشت بدن را پایین‌تر بیاورید. هدف این است که خط مستقیم شکل گرفته از شانه‌ها تا زانوها به مدت 20 تا 30 ثانیه حفظ شود. شاید لازم باشد تا در شروع، حالت پل را تنها برای 5 ثانیه حفظ کنید و به تدریج به موازات افزایش قدرت مدت زمان را افزایش دهید.

66

خم کردن همزمان مفصل‌های ران

در حالت ابتدایی توضیح داده شده برای حرکت کشش زانو تا قفسه سینه قرار بگیرید. هر دو زانو را تا جایی به سمت قفسه سینه بکشید که ران‌ها با بالاتنه یک زاویه 90 درجه را تشکیل دهد. دو دست را روی زانوها بگذارید و سعی کنید آنها را به قفسه سینه نزدیک‌تر کنید و در عین حال با دست در برابر این نزدیک شدن مقاومت کنید و مانع نزدیک‌تر شدن زانوها به قفسه سینه بشوید. 10 ثانیه در این حالت بمانید، این حرکت را پس از استراحت کردن 10 بار تکرار کنید.

7

 حرکت کرانچ ایمن

به پشت دراز بکشید و پای چپ را دراز کنید. زانوی راست باید خمیده و کف پای راست روی زمین باشد. کف دو دست را روی زمین زیر گودی طبیعی کمر قرار دهید. سر و شانه‌ها را به آرامی، بدون خم کردن کمر یا ستون فقرات، بلند کنید. حین انجام عمل بازدم 5 ثانیه در این حالت بمانید. این ورزش را 5 تا 10 بار تکرار کنید و سپس جای پاها را عوض کنید.

8

 بلند کردن هر دو زانو

روی لبه صندلی یا نیمکت بنشینید و زانوها و پاها را کنار یکدیگر قرار دهید. اندکی به عقب خم شوید، شانه‌ها را عقب و قفسه سینه را بالا بدهید. زانوها را به سمت قفسه سینه بالا بیاورید، سپس آنها را به حالت اولیه برگردانید. این ورزش را 10 بار تکرار کنید.

دوچرخه هوایی (حرکت پیشرفته‌تر)

روی لبه صندلی یا نیمکت بنشینید و زانوها و پاها را کنار یکدیگر قرار دهید. اندکی به عقب خم شوید، شانه‌ها را عقب و قفسه سینه را بالا بدهید. زانوها را به سمت قفسه سینه بالا ببرید و سپس حرکت رکاب زدن را انجام دهید. حتماً حرکت دورانی پا را انجام دهید و صرفاً پاها را عقب و جلو نبرید. حرکت پدال زدن را 10 بار به سمت بیرون و خارج از بدن و 10 بار به سمت داخل انجام دهید.

10

 حرکت آکاردئون (پیشرفته‌ترین حرکت)

11

12

روی زمین بنشینید، زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف روی زمین بگذارید. دست‌ها را رو به دو طرف، موازی با زمین دراز کنید. پاها را از زمین بلند کنید و زانوها را به سمت قفسه سینه ببرید. به طور همزمان دو دست را به یکدیگر نزدیک کنید و عمل بازدم را به گونه‌ای انجام دهید که انگار در حال نواختن آکاردئون هستید. سپس پاها را موازی با زمین دراز کنید و بازوها را در دو سمت بدن باز کنید.